Yukoku (1966)


433_box_348x490_original

 

Tên phim: Yukoku | Patriotism | 憂国

Hãng phim: Toho Company

Đạo diễn: Masaki Dômoto, Yukio Mishima

Kịch bản: Yukio Mishima

Diễn viên: Yukio Mishima, Yoshiko Tsuruoka

Thời lượng: 30 phút

IMDb: 7.5/10 | Watching Cafe: ★★★½☆

~oOo~

Truyện ngắn Yukoku (1961) và phim ngắn Yukoku (1966): từ tác phẩm văn học đến kịch bản điện ảnh

Nằm trong giai đoạn văn học hậu chiến Nhật, song Mishima Yukio cùng các tác phẩm của mình nổi lên như một ốc đảo, tách biệt hoàn toàn với các dòng văn chương hậu chiến khác đương thời. Với tư tưởng khuynh hữu cực đoan, Mishima Yukio không ngừng cố gắng bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của Nhật Bản trên trang sách lẫn trong các hoạt động hàng ngày. Thế nhưng nếu các tác phẩm khác của Mishima Yukio bằng cách này hay cách khác vẫn tránh sự va chạm trực tiếp với các vấn đề chính trị và tư tưởng còn nhạy cảm ở Nhật sau thế chiến thứ hai thì truyện ngắn Yukoku – Ưu quốc hiện lên như một tuyên ngôn vững chắc về quan điểm chính trị của riêng ông: tinh thần samurai bất biến, niềm tin và lòng tận trung với Thiên Hoàng.

Nhằm tái khẳng định điều này, năm năm sau khi truyện ngắn Yukoku ra đời, vào năm 1966, Mishima Yukio bắt tay vào dựng bộ phim ngắn cùng tên mà trong đó, ông đóng vai trò đạo diễn, biên kịch, nhà sản xuất và diễn viên nam chính. Cần lưu ý rằng, Mishima Yukio không ít lần tham gia vào nền công nghiệp điện ảnh Nhật lúc bấy giờ song Yukoku là bộ phim duy nhất ông trực tiếp làm đạo diễn.

Từ góc độ cốt truyện, chúng ta có thể thấy, gần như Mishima Yukio đã giữ nguyên nội dung chính đưa từ truyện ngắn sang kịch bản phim. Cả truyện ngắn Yukoku (1961) lẫn phim ngắn Yukoku (1966) đều kể về sự việc xảy ra sau chính biến Niniroku thất bại tháng 2 năm 1936 ở Nhật Bản. Trong chính biến này, các sĩ quan trẻ thuộc đội quân cận vệ Thiên Hoàng đã nổi dậy hòng khôi phục thực quyền cho nhà vua và gầy dựng lại hình ảnh thần quốc Nhật Bảm. Tuy nhiên kết quả là thất bại. Nhân vật chính của truyện là trung úy Takeyama Shinji dù không tham gia chính biến nhưng cũng không thể tuân lệnh thượng cấp chĩa mũi súng vào những người từng là đồng đội của mình. Vì vậy, Takeyama đã chọn cách tự sát bằng nghi thức tự mổ bụng harakiri, biểu thị lòng tận trung với Thiên Hoàng. Người vợ mới cưới của anh là Reiko cũng tuẫn tiết theo chồng ngay sau đó.

Phim Yukoku được dựng dưới dạng phim câm đen trắng. Thời đại huy hoàng của phim câm đã qua từ lâu tại Nhật Bản từ hơn 30 năm về trước nên rõ ràng thể loại phim câm được chọn ở đây là có hàm chứa dụng ý. Bộ phim cũng được chia thành năm chương như truyện và thậm chí còn sử dụng nhiều đoạn  trích ra từ truyện để làm đề dẫn cho các cảnh phim trong mỗi chương. Những bảng intertitle (bảng nội đề) đặc trưng của phim câm này được làm dưới dạng tranh cuộn truyền thống của Nhật, do chính Mishima Yukio viết chữ (bằng tiếng Anh) và kéo ra cũng như đóng lại trong phim. Nhờ thế, dù bộ phim hoàn toàn không có thoại, nó vẫn giữ được mạch truyện trôi chảy, giúp khán giả thuận lợi hơn trong việc tiếp nhận.

patriotism08

 Như vậy, vừa là tác giả truyện ngắn, vừa là người biên kịch phim, Mishima Yukio đã dễ dàng bảo toàn nguyên vẹn nét đẹp của tác phẩm văn học khi chuyển thể nó sang hình thức kịch bản điện ảnh. Song, do đặc trưng thể loại, cho dù Mishima Yukio có là người trực tiếp theo sát thì việc đưa một tác phẩm văn học sang một hình thức biểu đạt nghệ thuật khác là điện ảnh vẫn tạo nên nhiều điểm dị biệt tất yếu.

Thứ nhất, truyện ngắn Yukoku nhìn chung được kể theo lối tự sự tuyến tính, dẫn dắt người đọc từ lúc hai vợ chồng Shinji và Reiko kết hôn cho đến thời điểm chính biến Niniroku, trong khi đó phim ngắn Yukoku đã chắt lọc, cắt lấy phân đoạn quan trọng nhất trong toàn bộ câu chuyện: nghi thức đi đến cái chết của trung úy Shinji Takeyama và vợ. Dung lượng phim giới hạn đã đẩy hầu hết các chi tiết dẫn dắt, những dòng cảm xúc tâm tình, những nhân vật phụ được điểm qua trong truyện ngắn vào trong các đoạn ngắn ngủi của bảng intertitle. Cảnh cao trào về sự hòa quyện đam mê thể xác vào cái chết của hai nhân vật được bộ phim xoáy sâu, cụ thể hóa những dòng miêu tả trừu tượng trong truyện ngắn. Chính sự tập trung này đã khiến khán giả có cảm giác hoàn toàn khác so với trải nghiệm khi đọc tác phẩm văn học. Nếu ở tác phẩm văn học có những bước đệm về cảm xúc do những đọan miêu tả dẫn dắt trước đó chuẩn bị cho độc giả thì ở tác phẩm điện ảnh, những dòng ngắn ngủi trên bảng intertitle là lằn ranh quá mong manh cho những khung hình dữ dội và quyết liệt mà các nhà làm phim mang đến cho khán giả.

vnnOSkQp7ogfDjuCLoIokPjyhxM

Thứ hai, trong tác phẩm văn học dù ít nhưng Mishima Yukio vẫn cho các nhân vật của mình cất lời. Song Yukoku lại là một bộ phim câm, ở đó các nhân vật không có thoại mà chỉ có nhạc nền, cử động hình thể và biểu hiện khuôn mặt góp vào diễn xuất. Là một người chuyên tập thể hình (body builder), Mishima Yukio nổi tiếng về chú trọng vẻ đẹp hình thể. Lựa chọn thể loại phim câm khi chuyển thể kịch bản, Mishima Yukio dường như một lần nữa tôn vinh đường nét cơ thể con người, biến dòng chảy cảm xúc tràn trề trong truyện trở nên cô đọng và hàm súc tối đa. Tất cả các đấu tranh nội tâm đều được bộc lộ qua hành động của diễn viên. Sự im lặng không lời của các nhân vật cũng góp phần gia tăng không khí dồn nén trước cái Chết và sự thông hiểu hòa hợp lẫn nhau giữa hai vợ chồng Shinji Takeyama. Bên cạnh đó, diễn xuất nét mặt của diễn viên phim câm cũng cực kì quan trọng. Ở đây, Mishima Yukio trực tiếp thủ vai Shinji Takeyama, vì vậy ông không chỉ chuyển thể kịch bản mà còn diễn xuất từ chính kịch bản đó. Trong truyện ngắn, biểu cảm khuôn mặt cũng rất được chú ý, đặc biệt sự trong sáng trẻ trung của nhân vật Shinji Takeyama được nhiều lần xoáy vào việc tả đôi mắt. Ngược lại, phim che khuất lấp gần hết các phân cảnh có đôi mắt của nhân vật này bằng vành mũ quân nhân hoặc kĩ thuật cắt góc khung hình, thay vào đó, đôi mắt và biểu cảm trên khuôn mặt nhân vật Reiko được chú trọng hơn. Bằng cách này, kịch bản phim đã góp phần đưa Reiko thành nhân vật xuyên suốt như điểm tựa cho toàn bộ mạch phim khi triển khai.

rite5

Cuối cùng, chịu ảnh hưởng sâu sắc nghệ thuật kịch Noh truyền thống, Mishima Yukio đã chọn bối cảnh của bộ phim Yukoku là sân khấu Noh. Việc chọn bối cảnh như vậy cũng đã ảnh hưởng đến quá trình chuyển thể từ truyện ngắn sang kịch bản phim. Truyện ngắn có những đoạn miêu tả căn nhà hai tầng và việc Reiko di chuyển qua lại giữa các phòng, chuẩn bị cho buổi tối cuối cùng hai vợ chồng bên nhau. Khoảng lặng giữa từng bước xâm lấn của cái Chết được Mishima Yukio chen vào truyện bằng những khoảng không sinh hoạt bình dị như vậy. Song khi chuyển sang chất liệu điện ảnh, do cấu trúc sân khấu kịch Noh gần như trống với bốn cột và đường lên sâu khấu hashigakari, các hành động của nhân vật buộc phải diễn ra trong một không gian hẹp hơn không gian mà họ có trong truyện ngắn. Các đoạn đệm cho nghi thức harakiri đều được tiết chế tối đa so với bản truyện gốc, thay vào đó, chịu sự tác động từ nghệ thuật biểu diễn kịch Noh, nhiều chi tiết truyện được hình tượng hóa. Kịch bản phim lược bỏ đến tối đa các chi tiết nhỏ để tập trung vào chủ đề cái Đẹp và cái Chết của truyện. Việc kịch bản phim chọn điểm tựa là sân khấu Noh đã cấu thành cái nền không gian tĩnh, kết hợp với chất phim đen trắng được lựa chọn có dụng ý làm nổi bật thêm các diễn xuất hình thể của diễn viên. Điều này giúp chất tự sự của truyện ngắn được chuyển thể một cách hoàn hảo sang hành động trong phiên bản điện ảnh, vừa giữ được bầu không khí an nhiên, tĩnh tại đồng thời vẫn bảo toàn được đặc trưng nghệ thuật của từng thể loại.

Đi từ văn bản truyện ngắn đến kịch bản phim ngắn Yukoku là hành trình dài năm năm nhiều biến động của cuộc đời Mishima Yukio và của nước Nhật trong thời kì hậu chiến những năm 1960 – thời điểm mà Nhật Bản có sự nhảy vọt thần kì về kinh tế cùng những trăn trở hậu chiến trong tinh thần dân tộc. Và đi từ phim ngắn Yukoku đến cái chết cũng bằng nghi thức tự mổ bụng seppuku – harakiri của Mishima Yukio chỉ là bốn năm ngắn ngủi. Tôn sùng những sĩ quan trẻ trong chính biến Niniroku 1936, Mishima Yukio đã lập ra tổ chức Tate no Kai – Hội cái thuẫn – xâm nhập doanh trại quân đội Ichigaya (Tokyo) trưa ngày 25/11/1970 kêu gọi binh lính gây áp lực buộc sửa đổi hiến pháp, cho phép nước Nhật tái vũ trang sau chiến tranh. Không được đáp lại, thậm chí bị chế nhạo, Mishima Yukio đã chọn cái chết hệt như nhân vật Shinji Takeyama theo đúng tinh thần samurai mà ông tôn thờ. Sự tương đồng giữa hai cái chết này đã khiến vợ góa của nhà văn cấm lưu hành các bản phim Yukoku trong nội địa Nhật mà mãi đến năm 2006, bản phim mới được tìm thấy lại trong di sản của gia đình tại Tokyo và một lần nữa ra mắt công chúng. Bất chấp thời thế đổi thay cũng như sự phán xét của lịch sử, Mishima Yukio đã gìn giữ tuyệt đối lòng trung thành đối với Thiên Hoàng và thần quốc Nhật Bản như chữ Shisei (Chí Thành) được trang trí trên tường phòng trong truyện Yukoku và trên sân khấu Noh trong phim Yukoku. Cùng triển khai một cốt truyện, song việc Mishima Yukio chú trọng vào Yukoku đã cho thấy không chỉ tài năng và đóng góp của ông trong nhiều lĩnh vực nghệ thuật mà còn quan điểm kiên định hiếm có trong bối cảnh nhiều biến động đương thời. Do vậy, dù là truyện hay phim Yukoku đều truyền đi một hình tượng samurai mạnh mẽ – hiện thân cho tinh thần Nhật bất diệt trong tấm lòng của thiên tài Mishima Yukio.

Chiễm Phong